Welk risico noemen we over 5 jaar achteraf totaal voorspelbaar, terwijl we er nu nauwelijks aandacht voor hebben? Wie die vraag stelt aan een oud-minister van Defensie, verwacht uitspraken over hackers, drones of infiltratie door ‘een vijand’.

Grootste dreigingsrisico zijn wijzelf

Maar niets van dat alles. Dijkhoff heeft het over 'Nederlanders' als hij zegt: “Ik vind eigenlijk het hele politiseren van democratie en het polariseren, het opzetten van onszelf tegen elkaar, het allergrootste risico voor Nederland.”

Voor de EO draaide Dijkhoff eerder dit jaar een indrukwekkende documentairereeks. Hij trok door Europa, zijn vader was beroepsmilitair en Dijkhoff groeide daarom deels op in Duitsland. Hij toonde aan hoe ver ondermijning gaat en hoe de defensie van een land werkt. Toch komt hij in het interview met AM vaak weer terug bij hetzelfde punt: een land dat intern uit elkaar valt, is kwetsbaarder dan welke vijand ook kan bewerkstelligen.

Dijkhoff ziet social media ook als een soort doorgedraaide motor. “Mensen blijven hangen in een bubbel, in hun eigen kring, op sociale media en daarbuiten. De samenleving wordt daardoor eigenlijk al uit elkaar getrokken.”

Als de Russen elke week ergens in Europa weer iets uithalen, dan is het gewoon oorlog. Dan moet je gewoon een keer iets terug gaan doen.”

Maar die ‘andere’ dreiging van buiten is wel degelijk reëel. Dijkhoff haalt oud-AIVD-baas Rob Bertholee aan, met wie hij in zijn politieke loopbaan nog samenwerkte: “Hij zei onlangs dat we het allemaal lekker 'hybride oorlog' blijven noemen, zodat we nog tegen onszelf kunnen zeggen dat het incidenten zijn’.

Dijkhoff vindt dat we daar best uitgesproken over mogen zijn: “Als de Russen elke week ergens in Europa weer iets uithalen, dan is het gewoon oorlog. Dan moet je gewoon een keer iets terug gaan doen.”

'Ze' zitten ons al jaren te porren

Dat we die ‘gebeurtenissen’ soms liever een andere naam geven, begrijpt hij wel. Niemand wil oorlog: “Als er in Polen iets gebeurt, dan willen we het liefst kunnen beredeneren dat de Russen even vergeten waren waar de grens lag. Dat zijn ze natuurlijk niet vergeten, ze prikken en porren ons gewoon.”

Wat hem tijdens de opnames van zijn docu-serie (die online bij de EO terug te kijken is) het meest opviel, is hoe verweven alles is geraakt. Drugscriminelen die een cobra laten plaatsen, werken op bijna exact dezelfde manier als Russische saboteurs: “Je gaat via Snapchat gewoon iemand ronselen. Je geeft een adres, een prijs en een opdracht.” Die uitvoerders weten volgens Dijkhoff niet eens voor wie ze werken.

‘Ik heb gewoon schade’

Nu we het over denkbeeldige schade hebben, komt de oud-politicus aan bij de denkbeeldige verzekeringsvraag: want als niemand weet wie de opdrachtgever is, wat is er dan gedekt? "Dus schade is wel gedekt als het een vergissing is van een drugscrimineel, maar opeens niet als er Russen achter blijken te zitten?”

Dijkhoff doelt op de clausule voor 'groot molest', die Nederlandse verzekeraars bij wet verbiedt om schade als gevolg van 'oorlog' te dekken. Hij ziet dat er tussen sabotage en molest een grijze zone zit, die met elke hybride aanval groter en grijzer en vager wordt.

Zo zit dat met oorlog en 'molest':

AIVD: Grijs gebied tussen oorlog en vrede. Komt er uitsluiting door molest aan?

Nog een voorbeeldje. Dijkhoff bespreekt de kortsluiting op het spoor in Noord-Nederland: “Feitelijk weten we nog niet wie er achter die sabotage zat. We hebben het over boeren, dus eventuele schade zal worden vergoed. Maar stel nou dat het toch Russen waren, dan is het opeens anders. Terwijl je denkt: 'ja, ik heb gewoon schade'.”

Dijkhoff concludeert droogjes: “Dus als schade opeens echt heel erg is, dan dekken we het niet.”

Raadsleden als schietschijf

Terug naar dat andere ondermijningsrisico dat hem bezig houdt. Met zijn beweging ‘Voor Ons Nederland’ probeert hij de toon van het debat te herstellen. “Je mag het met elkaar oneens zijn, maar de manier hoe je daarmee omgaat, die moeten we gezond houden.”

Soms vindt hij het zelf best bizar: hij werkt al sinds de start van zijn politieke leven met mensen die uiteindelijk allemaal Nederland mooier willen maken, “maar onderweg zijn we elkaar zowat naar het leven gaan staan.”

De gevolgen zijn zéér concreet, zo legt hij uit. Want bijna elk raadslid in Nederland wordt bedreigd en we zijn het volgens Dijkhoff nog bijna normaal gaan vinden ook. “Voor sommigen is het feit dat iemand politicus is al reden genoeg om ze te mogen bedreigen of iets in de tuin te gooien.”

Interview met AMdag 2026-spreker Huib Modderkolk

Ook verzekeringsbedrijven 'absoluut naïef' rond AI. 'Net zoals met social media'

Bij de ‘Voor Ons Nederland’-beweging zijn lokale teams werkzaam. Wat deze teams doen is voor- en tegenstanders met elkaar in contact brengen. Niet om elkaar vervolgens met argumenten om de oren te slaan, maar om uitgesproken tegenstanders bij elkaar te brengen, zodat ze elkaar weer als mensen gaan zien.

Het ambt van burger

Of Nederland die boodschap oppikt? Aan Dijkhoff zal het niet liggen: “Sommige mensen gaan er volledig in mee, anderen denken weer dat dit zó complex is, 'dus wat kan ik hier nou aan doen'.”

Maar juist die houding wil hij doorbreken. “Het belangrijkste ambt in een democratie is dat van burger. Veel te veel mensen laten alles maar over aan de politiek. Maar in een democratische rechtsstaat hebben we betrokken, actieve burgers nodig die, zonder dat ze zelf politicus zijn, zich juist hierover uitspreken en hieraan bijdragen.”

Zelf terug naar Den Haag? Dijkhoff is verrassend stellig:"Nee, die tijd heb ik gehad."

Klaas Dijkhoff is één van de sprekers tijdens de AMdag, op dinsdag 17 november 2026 in congrescentrum NBC in Nieuwegein. Interesse? Meld je dan nu aan!