Toezichthouder DNB heeft DSB Bank ten onrechte een bankvergunning verleend en had daarna steviger moeten ingrijpen om de ondergang van de bank te voorkomen. De kern van de problemen ligt echter bij de leiding van de bank zelf, zo concludeert de commissie Scheltema, die de ondergang van DSB onderzocht.

De focus van Dirk Scheringa, die bij het opbouwen van zijn DSB-imperium altijd de handelwijze van een kredietbemiddelaar is trouw gebleven, lag te veel op commerciële activiteiten en te weinig op risicobeheersing, zo is de rode draad in het rapport van de commissie. Het beleid was "eenzijdig en weinig professioneel". "De positie van Scheringa als directeur-grootaandeelhouder was dusdanig sterk dat van een stelsel van checks and balances geen sprake was."

Het verdienmodel is te laat aangepast en er zijn onverantwoorde risico's genomen. "Die risico's werden onder meer gelopen in de ongezonde verhouding met DSB Beheer, waarin Scheringa museale en sportactiviteiten had ondergebracht. De raad van commissarissen hield bovendien onvoldoende toezicht", zo somt de commissie een aantal gebreken op.

Structureel

Over de wijze waarop het belang van de klant werd gediend, is het rapport duidelijk: "Zorgplichtschendingen waren structureel van aard, hetgeen de geloofwaardigheid van de bank onherstelbaar heeft aangetast." Soms werden verzekeringen verkocht die nimmer tot uitkering zouden kunnen komen. Als voorbeeld komen arbeidsongeschiktheidspolissen voorbij voor werknemers van de sociale werkvoorziening die reeds arbeidsongeschikt waren.

Bankvergunning

De Nederlandsche Bank is niet bij machte gebleken de organisatie bij DSB te veranderen. Eind 2005 is zelfs een bankvergunning verleend, al had de toezichthouder zijn twijfels: "Wel wordt als kanttekening meegegeven dat door DSB kennelijk minder belang wordt gehecht aan het op orde houden van een administratieve organisatie en het voldoen aan de compliance-vereisten", noteert het rapport. Begin 2006 geeft DNB al aan "regelmatig herstelwerkzaamheden" te verwachten "omdat DSB de naam heeft de randen van de wet op te zoeken". Er is onduidelijkheid en twijfel over acceptatiecriteria, de kredietportefeuille, overkreditering en het naleven van de zorgplicht.

Overname DGA en Gema

In 2007 vraagt DSB goedkeuring voor de overname van DGA Zeeland, Gema Adviesgroep en Clicks4Sales. DNB keurt alleen de laatste overname goed "met het oog op een solvabiliteitsrisico voor de bank bij goedkeuring van alle overnames". Uiteindelijk worden de bedrijven overgenomen door DSB Beheer, via twee leningen van € 17 mln bij DSB Bank. Daarover wordt de raad van commissarissen noch DNB geïnformeerd.

Ondertussen neemt de omzet af en stijgen de kosten. De solvabiliteitsproblemen en de afhankelijkheid van securitisaties doen DNB eind augustus 2007 besluiten om DSB onder verhoogd toezicht te plaatsen.

Meningsverschillen

 Bovendien zijn er fundamentele meningsverschillen in het bestuur, die leiden tot het vertrek van financieel directeur Jaap van Dijk. "Hij meldt in een vergadering van de raad van commissarissen zijn onvrede over de keuzes die in de raad van bestuur worden gemaakt ten aanzien van risicomanagement en solvabiliteitsbeheer." De commissarissen delen die opvatting echter niet. DNB wil vervolgens snel een vervanger zien voor Van Dijk en er volgen diverse gesprekken met de leiding. "Bij DNB blijft van deze gesprekken vooral het beeld hangen dat Scheringa de ernst van de situatie onvoldoende inziet." Eind 2007 besluit de toezichthouder tot het aanstellen van een stille curator bij DSB Bank. Zover komt het echter niet, omdat Scheringa Gerrit Zalm als konijn uit de hoge hoed tovert: hij wordt interim-financieel directeur en neemt later permanent plaats in het bestuur.

ElQ Hypotheken

Hoewel er verbeteringen optreden, keert het tij met Zalm in de gelederen niet fundamenteel: "DNB en AFM hebben indicaties dat verschillende leden van de raad van bestuur zich onvoldoende bewust zijn van de collectieve verantwoordelijkheid van de raad", luidt het in juli 2008. Commercie voert nog altijd de boventoon in het beleid. Beide toezichthouders willen de druk opvoeren en bewerkstelligen dat Scheringa zijn rol als bestuursvoorzitter opgeeft. Zo gaat het plan om ELQ Hypotheken te kopen na ernstige bezwaren DNB en AFM niet door. "De AFM bevestigt dat het niet voor de hand ligt dat DSB, die zelf het adequaat behandelen van klanten naar het oordeel van de AFM onvoldoende beheerst, deze partij en haar kwetsbare portefeuille zou overnemen", aldus het rapport. Kort daarvoor had ELQ (Lehman Brothers) de activiteiten in ons land gestaakt.

Dividend

De inmiddels naar ABN Amro overgestapte Gerrit Zalm wordt in maart 2009 opgevolgd door Frank de Grave, die in mei alweer kan vertrekken wegens een verschil van mening over het uitkeren van dividend. "De opbrengsten van de koopsompolissen vielen geheel weg, waardoor de solvabiliteit onder druk kwam te staan. De Grave geeft aan dat hij van mening was dat in die situatie geen dividend uitgekeerd kon worden. Volgens hem was dit voor Scheringa onbespreekbaar." Dat had tevens te maken met de scheve relatie tussen DSB Bank en DSB Beheer, waar steeds meer (krediet-)miljoenen naartoe vloeien.

Grote problemen

In de loop van 2009 groeit de overtuiging bij DNB dat er wat moet gebeuren om het voortbestaan van DSB veilig te stellen, omdat het DSB-bestuur de ernst van de situatie niet ziet. Een overname wordt als enige mogelijkheid gezien, nu DSB Beheer - moeder van DSB Bank - in zeer grote problemen verkeert. "Uit de conceptcijfers van 2009 leidt DNB af dat voor zover er waarde in DSB Beheer aanwezig is, deze bijzonder illiquide moet worden geacht." Een onderzoek van de AFM naar de verkoop van betalingsbeschermers, verhalen over agressieve verkoopmethoden in tv-programma Nova en als klap op de vuurpijl de oproep van Pieter Lakeman om spaargeld weg te halen bij DSB Bank doen de situatie in een stroomversnelling geraken: op 1 oktober raakt de bank € 88 mln kwijt. 's Middags blijkt de site onbereikbaar; de verklaring van woordvoerder Klaas Wilting dat "hackers de site hebben platgelegd" blijkt later niet waar.

Verkeerd beoordeeld

Met name DNB is in het toezicht "te geduldig geweest", aldus de commissie Scheltema, die vooral de relatie tussen DSB Beheer en DSB Bank verkeerd heeft beoordeeld: "DNB had deze problematiek eerder en indringender aan de orde moeten stellen en tot maatregelen moeten overgaan." De toezichthouder had bovendien geen bankvergunning mogen verstrekken: "Het belang van de inrichting van de bestuursstructuur en de organisatie van DSB is sterk onderschat. Bij de verlening van de vergunning waren deze voor een bank zodanig gebrekkig, dat de vergunning niet verleend had behoren te worden."

Ondanks alle tekortkomingen stelt de commissie niet dat falend toezicht tot het faillissement heeft geleid: "Zonder de kredietcrisis en zonder de oproep van Lakeman was DSB Bank niet op dezelfde wijze ten onder gegaan."